Σαλβαδόρ Νταλί: ο ζωγράφος που έκανε το όνειρο… πραγματικότητα

Η εμμονή της μνήμης και οι ρωγμές του υποσυνείδητου: ο κόσμος του Σαλβαδόρ Νταλί

Υπάρχουν καλλιτέχνες που ζωγραφίζουν αυτό που βλέπουν. Και υπάρχει ο Σαλβαδόρ Νταλί: ο άνθρωπος που ζωγράφισε αυτό που δεν αντέχεις να δεις όταν κλείνεις τα μάτια. Ο κορυφαίος –και σίγουρα ο πιο αναγνωρίσιμος– εκπρόσωπος του σουρεαλισμού, ο Νταλί δεν έφτιαξε απλώς πίνακες. Έστησε σκηνές μέσα στο υποσυνείδητο, με αντικείμενα που λιώνουν, μεταμορφώνονται, ειρωνεύονται τη λογική και σου ψιθυρίζουν: «Μην κάνεις πως δεν φοβάσαι. Όλοι φοβόμαστε».

Ο Σαλβαδόρ Νταλί (Salvador Dalí), ισπανός (καταλανός) ζωγράφος και χαράκτης, ανήκει στους σπουδαιότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. Το έργο του είναι ένα συνεχές παιχνίδι ανάμεσα στο πραγματικό και στο ονειρικό, με τεχνική ακρίβεια σχεδόν… εξωφρενική. Κι αν ο σουρεαλισμός ήθελε να ανοίξει την πόρτα του υποσυνείδητου, ο Νταλί την άνοιξε κλωτσώντας την — και μετά φωτογραφήθηκε κιόλας δίπλα της, χαμογελώντας.

Από τη Φιγκέρας στον μύθο

Γεννήθηκε στις 11 Μαΐου 1904 στη Φιγκέρας της Καταλωνίας. Ο πατέρας του ήταν δικηγόρος και συμβολαιογράφος, αυστηρός και άθεος, ενώ η μητέρα του ήταν εκείνη που στήριξε τις πρώτες καλλιτεχνικές ανησυχίες του. Από νωρίς φάνηκε πως ο Νταλί δεν θα ήταν «ένας ακόμα ταλαντούχος ζωγράφος». Είχε κάτι πιο επικίνδυνο: την ανάγκη να κάνει τον κόσμο να τον κοιτάει.

Σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών, με περάσματα από Μαδρίτη και Βαρκελώνη, αφομοιώνοντας διαφορετικά στυλ και τεχνικές. Η δεξιοτεχνία του, ήδη ως φοιτητή, ήταν εντυπωσιακή — αλλά αυτό που τον έκανε πραγματικά ξεχωριστό ήταν η εμμονή του με την εικόνα, το σύμβολο, το «κρυφό νόημα» πίσω από το προφανές.

Φρόιντ, Παρίσι και η έκρηξη του σουρεαλισμού

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 αρχίζει να διαμορφώνει το προσωπικό του ύφος. Δύο πράγματα παίζουν καθοριστικό ρόλο:

• η γνωριμία του με τα κείμενα του Σίγκμουντ Φρόιντ για τη δύναμη των υποσυνείδητων εικόνων,
• και η ένταξή του στον κύκλο των σουρεαλιστών στο Παρίσι.

Με έργα όπως «Το πένθιμο παιχνίδι» (1929), ο Νταλί μπαίνει δυναμικά στη σκηνή και από το 1929 έως το 1937 ζωγραφίζει με ρυθμούς “μανίας”. Δημιουργεί έναν κόσμο όπου τα πιο κοινά αντικείμενα —ένα ρολόι, ένα πιάνο, ένα πρόσωπο— παύουν να είναι αθώα. Παραμορφώνονται, αλλάζουν μορφή, αποκτούν ψυχική θερμοκρασία. Και το κάνει αυτό με τέτοια ρεαλιστική λεπτομέρεια, που νιώθεις ότι ο εφιάλτης είναι… φωτογραφημένος.

Τα ρολόγια που λιώνουν και η «ήρεμη» απειλή

Το πιο εμβληματικό έργο του είναι φυσικά η «Εμμονή της μνήμης» (1931): τα διάσημα ρολόγια που λιώνουν μέσα σε ένα τρομακτικά ήσυχο τοπίο. Εκεί, ο χρόνος δεν είναι ρολόι. Είναι υλικό. Μαλακό, ευάλωτο, σαν να λέει: «Χαλάρωσε… δεν ελέγχεις τίποτα».

Σημαντικοί πίνακες εκείνης της περιόδου είναι επίσης:

• «Το Όνειρο» (1931)
• «Έξι εμφανίσεις του Λένιν πάνω σ’ ένα πιάνο» (1931)
• «Προμήνυμα εμφυλίου πολέμου» (1936)
• «Αόρατος Αφγανός…» (1938) (ναι, ο τίτλος μόνος του είναι μια μικρή σουρεαλιστική εμπειρία)

Ο ίδιος περιέγραφε τις δημιουργίες του σαν «ζωγραφισμένες ονειροφωτογραφίες»: εικόνες-παγίδες, που σου κλέβουν το βλέμμα με λεπτομέρεια, τεχνική δεξιοτεχνία, επινοητικότητα και φροϋδικά σύμβολα που κάνουν τον θεατή να νιώθει ότι τον “διαβάζουν”.

Νταλί και σινεμά: όταν η εικόνα κινείται

Ο σουρεαλισμός του δεν έμεινε στον καμβά. Μαζί με τον σκηνοθέτη Λουίς Μπουνιουέλ, δημιούργησε δύο εμβληματικές ταινίες:

• «Ο Ανδαλουσιανός Σκύλος» (1929)
• «Η Χρυσή Εποχή» (1930)
  Φιλμ γεμάτα εικόνες γοητευτικές και ταυτόχρονα άβολες — σαν όνειρο που δεν ξέρεις αν θες να το θυμάσαι.

Η ρήξη: ιδιοφυΐα, εγώ και σκάνδαλο

Ο Νταλί δεν ήταν “εύκολος” άνθρωπος. Η ανάγκη του για προβολή, η λατρεία του για τον εαυτό του, η φιλοχρηματία του και οι αμφιλεγόμενες δηλώσεις του γύρω από τον ανερχόμενο φασισμό, τον έφεραν σε ρήξη με τους σουρεαλιστές. Το 1934 κόβουν τις σχέσεις τους μαζί του — αλλά η φήμη του, ειρωνικά, μεγαλώνει ακόμα περισσότερο.

Την ίδια χρονιά παντρεύεται τη Γκαλά (Έλενα Ντιακόνοβα), πρώην σύζυγο του ποιητή Πολ Ελιάρ. Έμειναν μαζί μέχρι τον θάνατό της το 1982 και η παρουσία της σημάδεψε καθοριστικά τη ζωή και την πορεία του.

Η Αμερική, η επιστροφή και η στροφή στο ιερό

Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου παραμένει στο Παρίσι και το 1940 μετακομίζει στις ΗΠΑ, όπου ζει έως το 1948. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το ενδιαφέρον του στρέφεται συχνά σε θρησκευτικά θέματα, με έργα όπως:

• «Η Παναγία του Πορτ Λιγκάτ» (1949)
• «Ο Χριστός του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού» (1951)
• «Η Σταύρωση» (1954)

Το έργο του όμως δεν περιορίστηκε στους πίνακες: έκανε σχέδια κοσμημάτων, σκηνικά, εικονογραφήσεις βιβλίων, ενώ άφησε και γραπτά όπως το «Ημερολόγιο μιας μεγαλοφυΐας» και οι «Ανομολόγητες εξομολογήσεις».

Το τέλος και τα μουσεία του

Ο Σαλβαδόρ Νταλί πέθανε στις 23 Ιανουαρίου 1989 στη Φιγκέρας, σε ηλικία 84 ετών. Δύο μεγάλα μουσεία είναι αφιερωμένα στη μνήμη και το έργο του:

• το Θέατρο-Μουσείο Νταλί στη Φιγκέρας (οργανωμένο από τον ίδιο),
• και το μουσείο στις ΗΠΑ, στο Σεντ Πίτερσμπεργκ της Φλόριντα.

Και κάπου εδώ, το πιο τίμιο συμπέρασμα είναι το εξής:
Ο Νταλί δεν ήθελε να σου “εξηγήσει” τον κόσμο. Ήθελε να σου δείξει ότι ο κόσμος, όπως τον ξέρεις, είναι μια λεπτή επιφάνεια. Από κάτω… βράζει το όνειρο.