Ο «Επιτάφιος»: από μια φωτογραφία του 1936 στον δίσκο που άλλαξε το ελληνικό τραγούδι

Μια μάνα πάνω από το νεκρό παιδί της σε μια φωτογραφία εφημερίδας έγινε ένα από τα πιο γνωστά ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ο «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου γεννήθηκε μέσα σε δύο μέρες, και περισσότερα από είκοσι χρόνια αργότερα μια μουσική τον έκανε τραγούδι του λαού.

Η απεργία του 1936

Στα τέλη Απριλίου του 1936 οι καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης κατέβηκαν σε απεργία διαρκείας για αυξήσεις ημερομισθίων, καλύτερες παροχές και συνδικαλιστικές ελευθερίες. Η απεργία επεκτάθηκε σε άλλες πόλεις και πέρασε τις 50.000 απεργούς σε όλη τη χώρα. Στις 9 Μαΐου η κυβέρνηση Μεταξά, που δεν είχε ακόμη επιβάλει τη δικτατορία, κατέστειλε τη διαδήλωση στη Θεσσαλονίκη με πυρά. Σκοτώθηκαν τουλάχιστον εννέα άνθρωποι, ανάμεσά τους ο οδηγός Τάσος Τούσης, 27 ετών (άλλες πηγές αναφέρουν 12 νεκρούς), και τραυματίστηκαν εκατοντάδες.

Δύο μέρες γραφής

Στις 10 Μαΐου ο «Ριζοσπάστης» δημοσίευσε στην πρώτη σελίδα τη φωτογραφία της μάνας του Τούση να θρηνεί τον γιο της. Ο 27χρονος τότε Γιάννης Ρίτσος συγκλονίστηκε και, όπως είπε αργότερα ο ίδιος, έγραψε τα πρώτα 14 ποιήματα μέσα σε δύο εικοσιτετράωρα, σχεδόν χωρίς φαγητό και ύπνο. Στις 11 Μαΐου παρέδωσε τα πρώτα τρία άσματα, που δημοσιεύθηκαν στον «Ριζοσπάστη» στις 12 Μαΐου με τίτλο «Μοιρολόι». Το βιβλίο τυπώθηκε σε 10.000 αντίτυπα, αριθμό ρεκόρ για την εποχή. Όταν επιβλήθηκε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου είχαν μείνει μόνο 250 και κάηκαν στους Στύλους του Ολυμπίου Διός μαζί με άλλα βιβλία που θεωρήθηκαν ανατρεπτικά. Η ολοκληρωμένη έκδοση με τα 20 άσματα κυκλοφόρησε το 1956.

Η μουσική του Θεοδωράκη

Το 1958 ο Μίκης Θεοδωράκης διάβασε το ποίημα και μελοποίησε τα πρώτα οκτώ άσματα. Το 1960 κυκλοφόρησαν δύο εκδοχές: μία με τη Νανά Μούσχουρη, με ενορχήστρωση του Μάνου Χατζιδάκι, και μία με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και την Καίτη Θύμη, με τον Μανώλη Χιώτη στο μπουζούκι. Ο Θεοδωράκης είχε πει ότι η πρώτη εκδοχή είναι λυρική, ενώ στη δεύτερη τραγουδά «ο καθένας μας». Η δεύτερη προκάλεσε μεγάλη συζήτηση, κυρίως γιατί χρησιμοποιούσε μπουζούκι. Ο ίδιος υπερασπίστηκε την επιλογή του σε άρθρο του στην «Επιθεώρηση Τέχνης» τον Οκτώβριο του 1960, με το επιχείρημα ότι κριτήριο πρέπει να είναι η ποιότητα του έργου και όχι το όργανο.

Ο Ρίτσος έλεγε για τη μελοποίηση ότι το ποίημα πήγε μέσα από τη μουσική και βρήκε τους ανθρώπους στο τραπέζι και στο γλέντι τους, εκεί που στην αρχή δίσταζε να το φανταστεί. Η ηχογράφηση με τον Μπιθικώτση θεωρείται ότι άλλαξε την πορεία της ελληνικής μουσικής.

Πηγές:

• CNN Greece (ΑΠΕ-ΜΠΕ), «Η μεγάλη απεργία της Θεσσαλονίκης του ‘36 και ο “Επιτάφιος” του Γιάννη Ρίτσου»
• Parapolitika, «Οι ιστορικές συνθέσεις και το έργο του Μίκη Θεοδωράκη»
• Alfavita, «Αρμένιες με τα μάτια σου φως της οικουμένης» (για την απεργία του 1936)