Μαχάτμα Γκάντι: ο άνθρωπος που έκανε τη μη βία πολιτική δύναμη

Ινδός πνευματικός ηγέτης και πολιτικός, ο Μαχάτμα Γκάντι άφησε αποτύπωμα που δεν χωράει σε σύνορα.

Για τους Ινδούς είναι ο πατέρας του εθνικισμού τους· για τον υπόλοιπο κόσμο, ο άνθρωπος που απέδειξε ότι η μη βία μπορεί να γίνει όπλο — και μάλιστα από τα πιο αποτελεσματικά του 20ού αιώνα. Η στάση του, η επιμονή του και η ηθική του πίεση λειτούργησαν σαν καταλύτης στις δεκαετίες που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η αποικιοκρατία άρχισε να ξηλώνεται, χώρα με χώρα.

Από το Πορμπαντάρ στο “Μεγάλη Ψυχή”

Ο Μοχάντας Καραμτσάντ Γκάντι γεννήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1869, στο Πορμπαντάρ της Γκουτζαράτ, τότε υπό βρετανική κυριαρχία. Το προσωνύμιο «Μαχάτμα» — «Μεγάλη Ψυχή» στα σανσκριτικά — λέγεται πως του το απέδωσε το 1915 ο νομπελίστας ποιητής και στοχαστής Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ. Και κάπως έτσι, ένα όνομα έγινε σύμβολο.

Μεγάλωσε σε οικογένεια βαθιά θρησκευόμενη, με λατρεία στον Βισνού και έντονη επίδραση από τους Ζαϊνιστές, που θεωρούσαν αδιανόητο να αφαιρέσεις ζωή — ακόμη κι από ένα μυρμήγκι. Η χορτοφαγία, η μη πρόκληση βλάβης, η νηστεία ως κάθαρση και η ανοχή στη διαφορετικότητα μπήκαν νωρίς στο αίμα του.

Η εφηβεία που δεν ήταν… αγιογραφία

Κι όμως: ο Γκάντι δεν γεννήθηκε “άγιος”. Στην εφηβεία πέρασε μια φάση αντίδρασης: δήλωνε άθεος, έκανε μικροκλοπές, κάπνιζε κρυφά και — το μεγάλο «σκάνδαλο» για το περιβάλλον του — έτρωγε κρέας. Οι γονείς του τον πάντρεψαν στα 13 με την Καστουρμπάι, ακόμη μικρότερη, μέσα στα κοινωνικά ήθη της εποχής.

Λονδίνο: η σύγκρουση με τη Δύση που τον “έχτισε”

Μετά το σχολείο, η οικογένεια αποφάσισε να τον στείλει στο Λονδίνο για σπουδές νομικής. Εκεί, στην Αγγλία που την έβλεπε σαν «κέντρο πολιτισμού», έφαγε το πρώτο γερό ταρακούνημα. Ο δυτικός τρόπος ζωής δεν του ταίριαζε εύκολα και η χορτοφαγία του έγινε συχνά στόχος χλευασμού. Αλλά αυτό τον δυνάμωσε: αναγκάστηκε να υπερασπίζεται τις αξίες του, να σταθεί όρθιος, να μιλήσει.

Έγινε ενεργό μέλος του Συλλόγου Χορτοφάγων του Λονδίνου, συμμετείχε στη διοίκησή του, έγραφε στο περιοδικό τους και γνώρισε ανθρώπους που τον έφεραν κοντά τόσο στη Βίβλο όσο και στην Μπαγκαβατγκίτα, το κείμενο-πυρήνα του ινδουισμού για εκατομμύρια πιστούς.

Νότια Αφρική: εκεί που ένας δικηγόρος έγινε ηγέτης

Όταν γύρισε στην Ινδία το 1891, δεν βρήκε εύκολα δουλειά. Έτσι δέχθηκε μια πρόταση να εργαστεί σε ινδική εταιρεία στη Νότια Αφρική — και εκεί ουσιαστικά “γεννήθηκε” ο πολιτικός Γκάντι.

Η νοτιοαφρικανική κοινωνία ήταν ωμά ρατσιστική. Οι εμπειρίες του δεν ήταν θεωρία, ήταν ξύλο και ταπείνωση: τον χτύπησαν επειδή δεν παραχώρησε θέση σε λευκό επιβάτη, του ζήτησαν να βγάλει το τουρμπάνι σε δικαστήριο, τον έσπρωξαν στο περιθώριο επειδή “δεν έπρεπε” να είναι ισότιμος. Κάπου εκεί πήρε την απόφαση που τον όρισε: να μην αποδεχθεί ξανά την αδικία σαν φυσιολογική κατάσταση.

Για χρόνια αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των Ινδών μεταναστών και διαμόρφωσε την ιδέα της μη βίαιης αντίστασης απέναντι στους καταπιεστές. Όπως λένε οι βιογράφοι του, τελικά «η Νότια Αφρική έκανε περισσότερα γι’ αυτόν απ’ όσα αυτός γι’ αυτήν». Εκεί μεταμορφώθηκε: από δικηγόρος σε ηγέτη.

Επιστροφή στην Ινδία: η μη συνεργασία ως επανάσταση

Το 1915 επέστρεψε στην Ινδία και δεν την εγκατέλειψε ξανά, πέρα από ένα σύντομο ταξίδι στην Ευρώπη το 1931. Στην αρχή κράτησε χαμηλό προφίλ, αλλά μέχρι το 1920 είχε γίνει η κεντρική πολιτική φυσιογνωμία της χώρας. Υπό την επιρροή του, το Ινδικό Εθνικό Κόμμα του Κογκρέσου μετατράπηκε σε μαζική οργάνωση με ρίζες σε πόλεις και χωριά.

Το μήνυμά του ήταν αιχμηρό, σχεδόν ενοχλητικό:
η Ινδία δεν κρατιόταν σκλάβα μόνο από τα βρετανικά όπλα, αλλά και από τις αδυναμίες των ίδιων των Ινδών.

Πρέσβευε την ειρηνική άρνηση συνεργασίας με την αποικιοκρατία. Οι Βρετανοί τον αντιμετώπιζαν με ένα παράξενο μίγμα: θαυμασμό, ειρωνεία, καχυποψία, αμηχανία. Και οι αντίπαλοί του μέσα στην Ινδία συχνά τον έβλεπαν με παρόμοια διχασμένα συναισθήματα.

Θρησκευτικές συγκρούσεις και δημόσιες νηστείες

Όσο μεγάλωνε η συνείδηση ότι η Ινδία μπορούσε να σταθεί απέναντι στη Βρετανία, τόσο φούντωνε και η ένταση ανάμεσα στις δύο μεγάλες κοινότητες, ινδουιστές και μουσουλμάνους. Το 1924 ο Γκάντι έκανε απεργία πείνας τριών εβδομάδων για να τους πιέσει να επιστρέψουν στον δρόμο της μη βίας — μία από τις πιο χαρακτηριστικές “δημόσιες νηστείες” του.

Η πορεία του αλατιού και η σύγκρουση με το σύστημα

Το 1930 εφάρμοσε μια από τις πιο εμβληματικές πολιτικές του κινήσεις: την αντίσταση στον φόρο του αλατιού που επέβαλλαν οι Βρετανοί. Τον φυλάκιζαν συχνά, αλλά εκείνος επέστρεφε ξανά και ξανά. Στη φυλακή έκανε άλλη μία απεργία πείνας, διεκδικώντας δικαιώματα για τους «παρίες», τους ανθρώπους που βρίσκονταν έξω από το σύστημα των καστών, σε θέση χειρότερη κι από την “κατώτερη” κάστα. Και παράλληλα, δεν σταμάτησε ποτέ να απαιτεί ανεξαρτησία.

Ανεξαρτησία… με διάσπαση

Μετά τη νίκη των Εργατικών στη Βρετανία το 1945, ξεκίνησαν τριμερείς διαπραγματεύσεις: βρετανική κυβέρνηση, ινδουιστές του Κογκρέσου και ο Σύνδεσμος των Μουσουλμάνων υπό τον Μοχάμετ Τζίνα. Το αποτέλεσμα ήταν το σχέδιο Μαουντμπάτεν (3 Ιουνίου 1947) και η δημιουργία δύο κρατών: Ινδία και Πακιστάν (15 Αυγούστου 1947). Για τον Γκάντι αυτό ήταν πικρή ήττα — προσπάθησε να γεφυρώσει τις δύο πλευρές, αλλά μάταια.

Το τραγικό είναι πως στο τέλος τον μίσησαν και οι δύο.

Η δολοφονία του υπέρμαχου της μη βίας

Στις 30 Ιανουαρίου 1948, καθώς πήγαινε για τη βραδινή προσευχή του στο Δελχί, δολοφονήθηκε από τον 39χρονο φανατικό ινδουιστή Νατουράμ Γκότσε. Ένας άνθρωπος που έκανε σημαία τη μη βία, έπεσε από βία — η ειρωνεία της Ιστορίας με το πιο σκληρό της πρόσωπο.

Η κληρονομιά: τρεις επαναστάσεις σε μία ζωή

Με την πολιτική και πνευματική του στάση, ο Γκάντι άναψε φωτιά σε τρεις τεράστιες αλλαγές του 20ού αιώνα:

• την επανάσταση κατά της αποικιοκρατίας,
• την πάλη απέναντι στις φυλετικές διακρίσεις,
• την αντίσταση στη βία ως “κανονικότητα”.

Δεν είναι τυχαίο ότι επηρέασε προσωπικότητες όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και ο Νέλσον Μαντέλα. Θαυμαστές του υπήρξαν άνθρωποι όπως ο Αλβέρτος Αϊνστάιν, που έβλεπε στη μη βία ένα πιθανό αντίδοτο στη μαζική καταστροφή της σύγχρονης εποχής, και ο οικονομολόγος Γκούναρ Μίρνταλ, που τον χαρακτήριζε «φωτισμένο φιλελεύθερο».