Σαρακοστή στην Ελλάδα: από τα Κούλουμα, μέχρι αλευροπόλεμο, φωτιές και… διονυσιακές σάτιρες

Η Σαρακοστή στην Ελλάδα δεν είναι μόνο “νηστεία”.

Είναι ένα μείγμα από παράδοση, κοινότητα και υπαίθρια γιορτή, με την Καθαρά Δευτέρα να λειτουργεί σαν το μεγάλο ξεκίνημα: βγαίνουμε έξω, στρώνουμε τραπέζι, πετάμε χαρταετό και “καθαρίζουμε” συμβολικά, μπαίνοντας σε πιο ήρεμο ρυθμό μέχρι το Πάσχα.

Το κοινό νήμα παντού: Κούλουμα, νηστίσιμα και χαρταετός

Τα Κούλουμα είναι ο κλασικός υπαίθριος εορτασμός της Καθαράς Δευτέρας (πάρκα, λόφοι, παραλίες), συχνά με εκδηλώσεις από δήμους και φορείς.
Στο τραπέζι πρωταγωνιστούν λαγάνα, ταραμάς/ταραμοσαλάτα, θαλασσινά, ελιές, χαλβάς και γενικά νηστίσιμες γεύσεις.
Και φυσικά ο χαρταετός – το πιο “πανελλήνιο” έθιμο της ημέρας.

Έθιμα από τόπο σε τόπο: η Σαρακοστή με… τοπική προφορά

Γαλαξίδι: Αλευρομουτζούρωμα, δηλαδή “λευκή καταιγίδα”

Στο Γαλαξίδι η Καθαρά Δευτέρα σημαίνει Αλευρομουτζούρωμα: κόσμος στους δρόμους, αλεύρι, φούμο και χρώματα, σε ένα από τα πιο διάσημα έθιμα της Ελλάδας. Μάλιστα, υπάρχει επίσημη τουριστική παρουσίαση του εθίμου και για το 2026.

Τύρναβος: Μπουρανί, διονυσιακή σάτιρα και γιορτή της γονιμότητας

Στον Τύρναβο (Λάρισα) η Καθαρά Δευτέρα έχει “σφραγίδα” Μπουρανί: ένα διονυσιακό έθιμο με έντονη σάτιρα, που συνδέεται με την γονιμότητα της γης. Υπάρχουν και επίσημες αναφορές από το ίδιο το καρναβάλι του Τυρνάβου.

Χίος (Μαστιχοχώρια): ο “Αγάς” δικάζει… με γέλιο

Στα Μαστιχοχώρια της Χίου (Μεστά, Ολύμποι κ.ά.) αναβιώνει το έθιμο του Αγά: μια σατιρική “δίκη” με ρίζες που τοποθετούνται γύρω στο 1830, όπου ο Αγάς (παρωδία οθωμανικού δικαστή) “δικάζει” κόσμο με χιούμορ και πειράγματα.

Ιωάννινα: Τζαμάλες, φωτιές και χειμωνιάτικη μυσταγωγία

Στα Ιωάννινα οι τζαμάλες (μεγάλες φωτιές) είναι από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της περιόδου, που δίνουν έναν πιο “τελετουργικό” τόνο στο γιορτινό τριήμερο.

Σκύρος: «Τράτα» – σάτιρα με στίχους και χορός στην πλατεία

Στη Σκύρο υπάρχει το έθιμο της Τράτας, με έμμετρη σάτιρα για την επικαιρότητα και κορύφωση σε συλλογικό χορό στην κεντρική πλατεία.

Ρόδος (Αρχάγγελος): “μουζώματα” και “αλευρώματα”

Στον Αρχάγγελο Ρόδου, η Καθαρά Δευτέρα συνδέεται με έθιμα όπως μουζώματα/αλευρώματα, μέσα σε κλίμα γλεντιού και σάτιρας.

Η Κυρά-Σαρακοστή: το “ημερολόγιο” της νηστείας

Πέρα από τη μέρα των Κούλουμων, η Σαρακοστή είχε και το δικό της λαϊκό ημερολόγιο: την Κυρά-Σαρακοστή. Τη ζωγράφιζαν/έφτιαχναν με σταυρωμένα χέρια, χωρίς στόμα (νηστεία) και με επτά πόδια (οι επτά εβδομάδες μέχρι το Πάσχα). Κάθε εβδομάδα έκοβαν ένα πόδι για να μετρούν τον χρόνο.

Και κάπως έτσι η Σαρακοστή στην Ελλάδα γίνεται κάτι παραπάνω από διατροφικός κανόνας: γίνεται κοινή εμπειρία. Άλλοι την ανοίγουν με αλεύρι στον αέρα, άλλοι με φωτιές, άλλοι με σάτιρα και “δίκες”, κι άλλοι απλά με ένα τραπεζάκι στην εξοχή και έναν χαρταετό που παλεύει να σηκωθεί. Όλα όμως λένε το ίδιο πράγμα: η παράδοση δεν είναι βιτρίνα – είναι συμμετοχή.