30 Οκτωβρίου 1938: Ο «Πόλεμος των Κόσμων» στο ραδιόφωνο

«Ο πόλεμος των κόσμων» στο ραδιόφωνο και ο πανικός που μάλλον δεν έγινε ποτέ

Την Κυριακή 30 Οκτωβρίου 1938, στις οκτώ το βράδυ, το αμερικανικό δίκτυο CBS μετέδωσε μια ακόμη εκπομπή της σειράς «Mercury Theatre on the Air». Ήταν ειδικό επεισόδιο για το Χάλογουιν, σε σκηνοθεσία και αφήγηση ενός εικοσιτριάχρονου που λεγόταν Όρσον Γουέλς.

Η σειρά διασκεύαζε κλασικά λογοτεχνικά έργα. Εκείνο το βράδυ η σειρά είχε τον «Πόλεμο των κόσμων» του Χ. Τζ. Γουέλς, και η διασκευή του Χάουαρντ Κοκ μετέφερε τη δράση από την Αγγλία στο Νιου Τζέρσεϊ για να γίνει, όπως είπε ο Γουέλς, πιο ενδιαφέρουσα για τους Αμερικανούς ακροατές.

Το εύρημα ήταν η μορφή. Αντί για κλασική ραδιοφωνική αφήγηση, η εκπομπή έστησε ένα ψεύτικο μουσικό πρόγραμμα που διακοπτόταν από έκτακτα δελτία ειδήσεων: ανταποκρίσεις από το σημείο, μαρτυρίες αυτοπτών, δηλώσεις αξιωματούχων. Τη μουσική την υπέγραφε ο Μπέρναρντ Χέρμαν ο ίδιος που λίγα χρόνια αργότερα θα έγραφε για τον «Πολίτη Κέιν» και, αργότερα, για τον «Ψυχώ» του Χίτσκοκ.

Την επομένη οι εφημερίδες έγραψαν για μαζική υστερία: χιλιάδες Αμερικανοί που έτρεχαν στους δρόμους, που κρύβονταν στο μετρό, που πίστεψαν ότι η Γη δέχεται εισβολή από τον Άρη. Το CBS ζήτησε δημόσια συγγνώμη και ο Γουέλς εμφανίστηκε μπροστά στους δημοσιογράφους εξηγώντας ότι κανείς δεν είχε φανταστεί τέτοια αντίδραση.

Εδώ όμως αρχίζει το ενδιαφέρον κομμάτι. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο πανικός ήταν σε μεγάλο βαθμό κατασκευή του Τύπου. Οι περισσότεροι Αμερικανοί εκείνη την ώρα άκουγαν άλλη, δημοφιλέστερη εκπομπή. Τα στοιχεία για μαζική υστερία είναι ισχνά. Και υπάρχει εξήγηση για την υπερβολή: οι εφημερίδες έβλεπαν το ραδιόφωνο ως νέο ανταγωνιστή που τους έπαιρνε διαφημιστικά έσοδα, και μια ιστορία που το παρουσίαζε ως επικίνδυνο και ανεύθυνο τους βόλευε.

Ο μύθος επέζησε γιατί ήταν καλή ιστορία και γιατί κάθε εποχή τον ξαναβρίσκει χρήσιμο για να μιλήσει για τα δικά της μέσα και τις δικές της ψευδείς ειδήσεις.

Υπάρχει πάντως και μια περίπτωση όπου ο πανικός ήταν αληθινός. Το 1949, στο Κίτο του Ισημερινού, τοπικό ραδιόφωνο ανέβασε τη δική του εκδοχή του ίδιου έργου. Οι ακροατές τρόμαξαν στ’ αλήθεια και όταν αποκαλύφθηκε ότι επρόκειτο για μυθοπλασία, ο φόβος μετατράπηκε σε οργή και σε εξέγερση εναντίον του σταθμού.

Για τον Γουέλς, η βραδιά ήταν η εκτόξευση. Δύο χρόνια αργότερα βρισκόταν στο Χόλιγουντ γυρίζοντας τον «Πολίτη Κέιν». Ογδόντα οκτώ χρόνια μετά, η εκπομπή παραμένει το κλασικό παράδειγμα για το τι μπορεί να κάνει ένα μέσο όταν μιμείται πειστικά τη μορφή της είδησης.

Το δίδαγμα της βραδιάς δεν αφορά μόνο το 1938. Αφορά κάθε μέσο που μπορεί να μιμηθεί τη μορφή της είδησης και όσους το χειρίζονται με ευθύνη.

Τι άλλο έγινε στις 30 Οκτωβρίου