Ρωμανός ο Μελωδός: Ο συνθέτης των χιλίων κοντακίων

Ρωμανός ο Μελωδός: Ο συνθέτης που έγραψε χίλια κοντάκια και σώθηκαν τα εκατό

Την 1η Οκτωβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Οσίου Ρωμανού του Μελωδού. Για ένα κοινό που τον ξέρει ως άγιο, αξίζει να ειπωθεί και το άλλο: ο Ρωμανός ήταν ποιητής και συνθέτης ταυτόχρονα  και, κατά πολλούς μελετητές, ο σημαντικότερος ελληνόγλωσσος ποιητής ολόκληρης της βυζαντινής περιόδου.

Γεννήθηκε στην Έμεσα της Συρίας, τη σημερινή Χομς, προς τα τέλη του 5ου αιώνα. Οι πληροφορίες για τη ζωή του είναι λιγοστές και συχνά αντικρουόμενες: οι περισσότερες πηγές τον θέλουν εβραϊκής καταγωγής που ασπάστηκε τον χριστιανισμό, αν και αυτό αμφισβητείται. Χειροτονήθηκε διάκονος στη Βηρυτό και στα χρόνια του αυτοκράτορα Αναστασίου Α΄, γύρω στο 496, βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη.

Εκεί διακονούσε στον ναό της Θεοτόκου που είχε χτίσει ο έπαρχος Κύρος, παρακολουθώντας τις ολονυκτίες στην Παναγία των Βλαχερνών. Ο θρύλος  γιατί περί θρύλου πρόκειται, με αρκετές παραλλαγές λέει ότι είχε φωνή μέτρια και τον κορόιδευαν. Την παραμονή των Χριστουγέννων η Θεοτόκος του εμφανίστηκε κρατώντας ένα κοντάκιο, δηλαδή μια περγαμηνή τυλιγμένη σε κύλινδρο, και του το έδωσε να το φάει. Όταν ξύπνησε, ανέβηκε στον άμβωνα και έψαλε αυτοσχεδιάζοντας: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει».

Από τον ίδιο εκείνο κύλινδρο πήρε το όνομά του και το ποιητικό είδος. Το κοντάκιο εμφανίζεται στα τέλη του 5ου αιώνα και ο Ρωμανός θεωρείται ο εισηγητής και κύριος εκπρόσωπός του. Δεν ήταν απλώς ύμνος: ήταν έμμετρο κήρυγμα, με αφήγηση, διαλόγους και δραματική εξέλιξη, που ψαλλόταν μετά την ανάγνωση του Ευαγγελίου στη θέση της ομιλίας. Μπορεί να διαρκούσε είκοσι ή τριάντα στροφές  ένα ολόκληρο θεατρικό μέσα στη λειτουργία.

Το κρίσιμο για τη μουσική ιστορία είναι ότι συνέθετε και τη μελωδία των ύμνων του. Γι’ αυτό ονομάστηκε Μελωδός. Έγραψε περίπου χίλια κοντάκια — για τις δεσποτικές και θεομητορικές εορτές, για προφήτες και αποστόλους, ακόμη και για σεισμούς και δημόσιες συμφορές. Από αυτά σώθηκε μόλις το ένα δέκατο.

Ο Γερμανός βυζαντινολόγος Καρλ Κρουμπάχερ τον χαρακτήρισε «τον μέγιστο των εκκλησιαστικών ποιητών όλων των αιώνων». Αλλού αποκλήθηκε «Πίνδαρος της ρυθμικής ποίησης». Πέθανε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στο 556.

Χίλια πεντακόσια χρόνια μετά, το προοίμιο που έγραψε εκείνο το βράδυ ψάλλεται ακόμη κάθε Χριστούγεννα σε κάθε ορθόδοξη εκκλησία. Λίγοι συνθέτες στην ιστορία της μουσικής μπορούν να επιδείξουν τέτοια διάρκεια.

Γνωστά κοντάκια του Ρωμανού