Ρεμπέτικο και λογοκρισία: Τι έγινε επί Μεταξά
Ρεμπέτικο και λογοκρισία: όταν ο τεκές έγινε ταβέρνα
Το ρεμπέτικο γεννήθηκε στις εργατικές συνοικίες των αστικών κέντρων, με στίχους για το χασίς, τους τεκέδες, τους μάγκες και τα βάσανα της ζωής. Το 2017 μπήκε στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Πριν από αυτή την αναγνώριση, όμως, πέρασε από μια δοκιμασία: τη λογοκρισία του καθεστώτος Μεταξά.
Μια εκστρατεία «εκκαθάρισης»
Με την εγκατάσταση των δισκογραφικών εταιρειών στην Ελλάδα το 1931, τα ρεμπέτικα γνώρισαν σαρωτική δημοτικότητα. Από το 1936 και μετά η Πολιτεία ανέλαβε, σύμφωνα με τον μελετητή Μανώλη Σειραγάκη, εκστρατεία εκκαθάρισης του είδους. Δημιούργησε λογοκριτική επιτροπή που έλεγχε και στίχο και μουσική. Ζητούσε οι μελωδίες να γίνουν πιο δυτικές και λιγότερο λυγμικές, και οι στίχοι πολύ πιο αισιόδοξοι. Σε αυτές τις συνθήκες απαγορεύτηκε και τελικά εξαφανίστηκε ο αμανές, το πιο καθαρά θρηνητικό κομμάτι του ρεμπέτικου.
Τα «ψαλίδια» στους στίχους
Το κλασικό πειραιώτικο ρεμπέτικο κυνηγήθηκε κυρίως για τους στίχους του. Οι τεκέδες αντικαταστάθηκαν στα τραγούδια με ταβέρνες και το χασίσι με κρασί και ούζο. Οι περισσότεροι ρεμπέτες ήταν αυτοδίδακτοι και φτωχοί και οι ηχογραφήσεις τούς έδιναν χρήματα, οπότε προσαρμόστηκαν.
Ο Μάρκος Βαμβακάρης γράφει στην αυτοβιογραφία του ότι «ό,τι έλεγε ο Μεταξάς έπρεπε να γίνει». Ένας μουσικός της επιτροπής, ο Ψαρούδας, του πρότεινε να του φέρνει τα τραγούδια για διορθώσεις. Ο Μάρκος προτίμησε να αλλάξει μόνος του τον τρόπο που έγραφε. Ένα τραγούδι του του 1937, με πολιτικές αναφορές σε ηγέτες της εποχής, το απέρριψε μόνος του και το αντικατέστησε με άλλο. Ο δίσκος που ηχογραφήθηκε τελικά έχει λέξη πιο «αθώα» από αυτήν που είχε γράψει.
Υπήρξαν και καλλιτέχνες που αρνήθηκαν να συμβιβαστούν. Ο μπουζουξής Ανέστος Δελιάς δεν έδωσε τραγούδια του στους λογοκριτές και σταμάτησε να ηχογραφεί από το 1937.
| Πριν τη λογοκρισία | Μετά τα «ψαλίδια» |
|---|---|
| Τεκές | Ταβέρνα |
| «Μαύρο» (χασίσι) | Λαγαρό κρασί |
| Πρέζα | Ούζο |
| «Μαστουρώσω» | «Σουρώσω» |
Το σμυρναίικο τραγούδι έσβησε μετά τον πόλεμο, και η λογοκρισία δεν ήταν η μόνη αιτία. Το ρεμπέτικο όμως επέζησε και ξαναβρήκε το κοινό του, μέχρι να αναγνωριστεί σήμερα ως μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας.
Πηγές:
Σχετικά Άρθρα
