Κώστας Χατζηχρήστος: Η ζωή, η δόξα και η πίκρα

Κώστας Χατζηχρήστος: Ο άνθρωπος που έκανε την Ελλάδα να γελά και πλήρωσε ακριβά την αγάπη του για το θέατρο

Υπήρξε ο άνθρωπος που μπορούσε να κάνει ένα ολόκληρο θέατρο να ξεσπάσει σε γέλια μ’ ένα βλέμμα, μια παύση, μια λέξη. Πίσω όμως από τον ακαταμάχητο Θύμιο και τον αξέχαστο Ζήκο υπήρχε ένας άνθρωπος με μεγάλες αγάπες, ακριβές επιλογές και πληγές που δεν φαίνονταν όταν άναβαν οι προβολείς.

Ο Κώστας Χατζηχρήστος δεν υπήρξε απλώς ένας δημοφιλής κωμικός. Ήταν μια ολόκληρη εποχή του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου. Ένας καλλιτέχνης που έφτιαξε τη δική του σκηνή, έδωσε εργασία σε δεκάδες ανθρώπους, γνώρισε την αποθέωση και, αργότερα, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη σκληρή όψη της δημοσιότητας: όλοι τον αναγνώριζαν, αλλά δεν γέμιζαν πια τις θέσεις του θεάτρου του.

Από τη Θεσσαλονίκη στο Παγκράτι: τα πρώτα χρόνια

Γεννήθηκε το 1921 στη Θεσσαλονίκη, σε πολύτεκνη οικογένεια με ρίζες στην Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας του ήταν αλευρέμπορος. Η οικογένεια αναζήτησε μια νέα αρχή στην Ελλάδα και τελικά εγκαταστάθηκε στο Παγκράτι της Αθήνας, όπου ο μικρός Κώστας μεγάλωσε με ζωηρή φαντασία, πείσμα και έντονη διάθεση να οργανώνει τις δικές του παραστάσεις.

Πριν ανακαλύψει το επαγγελματικό θέατρο, έστηνε μικρές παραστάσεις Καραγκιόζη για τα παιδιά της γειτονιάς. Ωστόσο, το αρχικό του όνειρο δεν ήταν η υποκριτική. Ήθελε να γίνει στρατιωτικός. Σπούδασε σε στρατιωτικές σχολές στη Σύρο και στην Καβάλα και πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Πώς μια κρυψώνα έγινε η αρχή μιας θεατρικής ζωής

Μια από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες του την αφηγήθηκε ο ίδιος, πολλά χρόνια αργότερα, στον δημοσιογράφο Μάνο Τσιλιμίδη. Στην Κατοχή, ενώ βρισκόταν στη Λάρισα και συμμετείχε στην Αντίσταση, είδε μια γερμανική περίπολο και κατέφυγε σε καφενείο όπου έδινε παράσταση ένας περιοδεύων θίασος. Οι ηθοποιοί τον έκρυψαν πίσω από τα σκηνικά και γλίτωσε τον έλεγχο.

Μετά την Απελευθέρωση επέστρεψε στον ίδιο θίασο, του Λούκη Μυλωνά, κι έτσι άρχισε η περιπλάνησή του στον κόσμο του θεάτρου. Οι περιοδείες, οι πρόχειρες σκηνές και οι ατέλειωτες διαδρομές από πόλη σε πόλη έγιναν το πραγματικό του σχολείο. Εκεί έμαθε να αφουγκράζεται το κοινό και να μετατρέπει ακόμη και μια απρόβλεπτη στιγμή σε κωμωδία.

Η γέννηση του Θύμιου και οι ατάκες που έγιναν καθημερινή γλώσσα

Στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια εμφανίστηκε σε βαριετέ, οπερέτες και επιθεωρήσεις. Το καθοριστικό βήμα ήρθε το 1951, όταν γνώρισε μεγάλη επιτυχία με τον χαρακτήρα του Θύμιου: τον επαρχιώτη που φτάνει στην πρωτεύουσα και αντιμετωπίζει την πραγματικότητα με ένα μοναδικό μείγμα αθωότητας, πονηριάς και ανεξάντλητης αυτοπεποίθησης.

Ο Θύμιος δεν έμεινε ένας θεατρικός ρόλος. Έγινε λαϊκό σύμβολο. Το «Αμ’ πώς;», το «Τίποτας» και το «Τ’ άκουσες, πολί μου;» πέρασαν από τη σκηνή στην καθημερινή κουβέντα. Ο Χατζηχρήστος είχε ξεχωριστό ταλέντο στον αυτοσχεδιασμό: μπορούσε να πάρει μια απλή σκηνή και να της χαρίσει απρόσμενο ρυθμό, χωρίς να χάσει την επαφή του με τον θεατή.

Ο Ηλίας, ο Ζήκος και η χρυσή εποχή του κινηματογράφου

Το κινηματογραφικό του ντεμπούτο ήρθε το 1952, με την ταινία «Ο πύργος των ιπποτών». Ακολούθησαν δεκάδες συμμετοχές και συνεργασίες με κορυφαίους δημιουργούς και ηθοποιούς. Ανάμεσα στις ταινίες που σφράγισαν την πορεία του ξεχωρίζουν ο «Ηλίας του 16ου» (1959), οι «Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες» (1960), ο «Δήμος από τα Τρίκαλα» (1962) και φυσικά το «Της κακομοίρας» (1963).

Ως Ζήκος στον «Μπακαλόγατο», έδωσε μια από τις πιο αγαπημένες ερμηνείες του ελληνικού σινεμά. Ο παραπονιάρης, εκρηκτικός υπάλληλος του μπακάλικου μπορούσε την ίδια στιγμή να γίνει ξεκαρδιστικός και συγκινητικά ανθρώπινος. Αυτή ήταν ίσως η μεγαλύτερη δύναμη του Χατζηχρήστου: οι ήρωές του δεν έμοιαζαν με μακρινά κινηματογραφικά είδωλα, αλλά με ανθρώπους που θα μπορούσαμε να συναντήσουμε στην αγορά ή στη γειτονιά.

Η κινηματογραφική του παραγωγή ήταν εντυπωσιακή. Οι πηγές διαφέρουν ως προς τον ακριβή αριθμό των συμμετοχών του, γι’ αυτό είναι ασφαλέστερο να μιλάμε για δεκάδες ταινίες, παρά να επαναλαμβάνουμε έναν συγκεκριμένο, ανεπιβεβαίωτο αριθμό.

Το θέατρο που το έλεγε «σπίτι» του, αλλά δεν του ανήκε

Το 1961 δημιούργησε το θέατρο «Χατζηχρήστου» στην οδό Πανεπιστημίου, μετατρέποντας έναν μισθωμένο χώρο σε πραγματικό θεατρικό στέκι. Ήταν το μεγάλο όνειρό του: μια σκηνή στην οποία θα μπορούσε να αποφασίζει ο ίδιος για τις παραστάσεις, τους συνεργάτες και το ύφος της δουλειάς του.

Υπήρχε όμως μια καθοριστική λεπτομέρεια. Ο χώρος ανήκε στο ιδιοκτησιακό καθεστώς του Παναγίου Τάφου και ο ίδιος ήταν μισθωτής, όχι ιδιοκτήτης. Επί χρόνια επένδυε στο θέατρο χρήματα από ταινίες, περιοδείες και παραστάσεις. Η σκηνή που θεωρούσε δικό του σπίτι απορροφούσε διαρκώς όσα κέρδιζε, χωρίς να εξασφαλίζει ότι θα παρέμενε για πάντα στα χέρια του.

Το «Καζινό ντε Παρί» και το τίμημα της υπερβολής

Ο Χατζηχρήστος δεν αγαπούσε τις μικρές φιλοδοξίες. Τη σεζόν 1963-1964 παρουσίασε στο θέατρο «Παρκ» το «Καζινό ντε Παρί», μια παραγωγή με πολυπληθή θίασο, μπαλέτα, εντυπωσιακά σκηνικά και τεράστιο κόστος. Ήθελε να προσφέρει στο ελληνικό κοινό ένα θέαμα που θα θύμιζε μεγάλες ευρωπαϊκές και αμερικανικές σκηνές.

Η πραγματικότητα αποδείχθηκε αμείλικτη. Όπως θυμόταν ο ίδιος, οι καθημερινές δαπάνες ήταν τόσο υψηλές ώστε ακόμη και μια γεμάτη αίθουσα δεν αρκούσε για να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό. Η αποτυχία αυτή υπήρξε σοβαρό οικονομικό πλήγμα. Προβλήματα είχε προκαλέσει και η ακριβή κινηματογραφική παραγωγή «Ο ταυρομάχος προχωρεί», για την οποία, σύμφωνα με την προσωπική του μαρτυρία, αναγκάστηκε να πουλήσει ακίνητό του.

Δεν ήταν, λοιπόν, μόνο ότι κέρδιζε και ξόδευε. Ήταν πως αντιμετώπιζε το θέατρο σαν αποστολή: όταν ονειρευόταν μια παράσταση, δυσκολευόταν να βάλει όριο στο κόστος της.

Ο άνθρωπος πίσω από το γέλιο: γενναιοδωρία, οικογένεια και απώλειες

Όσοι συνεργάστηκαν μαζί του θυμούνταν έναν άνθρωπο ανοιχτοχέρη, που αγαπούσε να κερνά και να βοηθά τους ηθοποιούς του. Στη μεγάλη συνέντευξή του είχε παραδεχτεί ότι το θέατρο και οι φίλοι του απορρόφησαν μεγάλο μέρος των χρημάτων του. Η φήμη του γενναιόδωρου θεατρώνη δεν στηρίχθηκε μόνο στις δημόσιες εμφανίσεις του, αλλά και στις μαρτυρίες συναδέλφων του.

Στην προσωπική του ζωή παντρεύτηκε πέντε φορές και απέκτησε δύο κόρες. Γνώρισε μεγάλους έρωτες, χωρισμούς και επώδυνες απώλειες. Ο ξαφνικός θάνατος της τέταρτης συζύγου του, Ελένης Πανταζή, τον συγκλόνισε. Ο ίδιος μίλησε ανοιχτά για την περίοδο κατά την οποία κατέφυγε στο αλκοόλ. Σημαντική ήταν τότε η συμπαράσταση ανθρώπων του στενού του κύκλου, μεταξύ των οποίων και ο παλιός του φίλος Κωνσταντίνος Καραμανλής.

Αργότερα στο πλευρό του στάθηκε η πέμπτη σύζυγός του, Βούλα Αρβανιτάκη, η οποία τον στήριξε στην προσπάθεια να επανέλθει στη ζωή και στο θέατρο.

1995: τον σταματούσαν στον δρόμο, αλλά στο θέατρο έκοβε 12 εισιτήρια

Ίσως η πιο αποκαλυπτική στιγμή της ύστερης πορείας του να βρίσκεται σε μια συνέντευξη που έδωσε το 1995 στον Μάνο Τσιλιμίδη. Είχε επιστρέψει στο θέατρό του έπειτα από χρόνια απουσίας, πιστεύοντας ότι το κοινό θα τον αγκάλιαζε ξανά. Η Βούλα είχε πουλήσει το σπίτι της, όπως είπε ο ίδιος, για να μπορέσει να ξεχρεώσει και να ανοίξει πάλι η αυλαία.

Κι όμως, η αίθουσα των 700 θέσεων έμενε συχνά απογοητευτικά άδεια. Ο ηθοποιός αποκάλυψε ότι υπήρξε βραδιά με μόλις 12 εισιτήρια. Οι περαστικοί εξακολουθούσαν να του φωνάζουν τις διάσημες ατάκες του, αλλά αυτή η αγάπη δεν μετατρεπόταν πια σε θεατές. Μιλούσε για βράδια που ανέβαινε τα σκαλιά του θεάτρου δακρυσμένος και έκρυβε τη συγκίνησή του πίσω από σκούρα γυαλιά.

Ήταν η πιο πικρή αντίφαση της καριέρας του. Ο άνθρωπος που είχε χαρίσει γέλιο σε γενιές Ελλήνων ένιωθε πως η εποχή του είχε αρχίσει να απομακρύνεται.

Πέθανε πραγματικά πάμφτωχος και ξεχασμένος;

Για τα τελευταία χρόνια του έχουν ειπωθεί πολλά, συχνά με τρόπο που μοιάζει περισσότερο με δραματικό σενάριο παρά με πλήρη βιογραφία. Η Ρίκα Διαλυνά αφηγήθηκε πως σε μια συνάντησή τους στο ξενοδοχείο «Στάδιον» ο Χατζηχρήστος τής ζήτησε διακριτικά λίγα χρήματα. Η ηθοποιός περιέγραψε πόσο την συγκλόνισε η στιγμή, επειδή θυμόταν πόσο είχε βοηθήσει τους συναδέλφους του.

Αυτή είναι μια προσωπική μαρτυρία για μια δύσκολη στιγμή. Δεν αποδεικνύει όμως από μόνη της ότι πέρασε ολόκληρη την τελευταία περίοδο της ζωής του χωρίς οικονομική βοήθεια. Η Βούλα Χατζηχρήστου έδωσε αργότερα μια διαφορετική εικόνα: παραδέχτηκε την οικονομική κρίση γύρω από το θέατρο, αλλά εξήγησε ότι φίλοι του, μεταξύ των οποίων ο Σεραφείμ Φυντανίδης, ο επιχειρηματίας Κοπελούζος και ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, τον υποστήριζαν οικονομικά.

Οι δύο αφηγήσεις δεν χρειάζεται να ακυρώνουν η μία την άλλη. Ο Χατζηχρήστος μπορούσε να έχει γνωρίσει πραγματική οικονομική στενότητα και ταυτόχρονα να έχει ανθρώπους που δεν τον εγκατέλειψαν. Αυτό που δύσκολα αμφισβητείται είναι ότι η απώλεια του θεάτρου και η αδυναμία να συνεχίσει όπως παλιά τον πλήγωσαν βαθιά.

Η τελευταία αυλαία και η κληρονομιά του

Ο Κώστας Χατζηχρήστος έφυγε από τη ζωή στις 3 Οκτωβρίου 2001, στην Αθήνα, σε ηλικία 80 ετών, ύστερα από προβλήματα υγείας και νοσηλεία. Πίσω του άφησε μια τεράστια παρακαταθήκη από θεατρικές στιγμές, κινηματογραφικούς χαρακτήρες και ατάκες που εξακολουθούν να προκαλούν γέλιο.

Δεν ήταν ένας άνθρωπος χωρίς αντιφάσεις. Υπήρξε παρορμητικός, περήφανος, γενναιόδωρος και συχνά απερίσκεπτος στις οικονομικές του επιλογές. Ακριβώς γι’ αυτό η ζωή του έχει ενδιαφέρον και πέρα από τη νοσταλγία: μας θυμίζει ότι το ταλέντο και η αναγνώριση δεν προστατεύουν κανέναν από τις απώλειες, την αλλαγή των καιρών ή τις συνέπειες των προσωπικών αποφάσεων.

Ο Θύμιος και ο Ζήκος θα συνεχίσουν να μας κάνουν να γελάμε. Ο Κώστας Χατζηχρήστος, ο άνθρωπος πίσω τους, αξίζει να τον θυμόμαστε και για όλα όσα κρύβονταν πίσω από εκείνο το γέλιο.