Υπάρχουν έργα που ξεπερνούν τη μουσική τους εποχή. Το «Άξιον Εστί» του Μίκη Θεοδωράκη, πάνω στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Η πρώτη παρουσίασή του μπροστά σε αθηναϊκό κοινό, στις 19 Οκτωβρίου 1964 στο θέατρο Ρεξ-Κοτοπούλη, έγινε σταθμός για το ελληνικό τραγούδι.

Η μεγάλη συνάντηση δύο δημιουργών

Ο Θεοδωράκης εργάστηκε πάνω στο ποιητικό έργο του Ελύτη από το 1960 έως το 1963, ανάμεσα στο Παρίσι και την Αθήνα. Η πρόκληση ήταν ιδιαίτερη: πώς μπορεί μια σύνθετη ποιητική δημιουργία να αποκτήσει μουσική μορφή χωρίς να χάσει το βάθος και την εσωτερική της αρχιτεκτονική;

Η απάντηση ήρθε με ένα λαϊκό ορατόριο που συνδυάζει συμφωνική ορχήστρα, χορωδία, βυζαντινές αναφορές και λαϊκά όργανα. Το έργο οργανώνεται στα μέρη «Η Γένεσις», «Τα Πάθη» και «Το Δοξαστικόν», μετατρέποντας τη συλλογική ιστορική εμπειρία σε μουσική αφήγηση.

Οι φωνές που σφράγισαν την πρώτη παρουσίαση

Στο Ρεξ συμμετείχαν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης ως λαϊκός τραγουδιστής, ο Μάνος Κατράκης στην αφήγηση και ο βαρύτονος Θεόδωρος Δημήτριεφ. Μαζί τους βρέθηκαν η Μικρή Ορχήστρα Αθηνών, η χορωδία της Θάλειας Βυζαντίου και μουσικοί των λαϊκών οργάνων. Η ηχογράφηση από την Columbia είχε πραγματοποιηθεί πριν από την αθηναϊκή παρουσίαση, ενώ το εξώφυλλο της δισκογραφικής έκδοσης φιλοτέχνησε ο Γιάννης Τσαρούχης.

Το έργο είχε παρουσιαστεί νωρίτερα στην Κύπρο, σε τηλεοπτική παραγωγή του ΡΙΚ. Γι’ αυτό η παράσταση του Ρεξ αναφέρεται με ακρίβεια ως πρώτη δημόσια εκτέλεση μπροστά σε αθηναϊκό κοινό, όχι ως η πρώτη παρουσίαση με οποιαδήποτε μορφή.

Μια κληρονομιά που συνεχίζει να ακούγεται

Η σημασία του «Άξιον Εστί» βρίσκεται στην τόλμη της σύνθεσης: η υψηλή ποίηση δεν περιορίζεται σε έναν στενό κύκλο ακροατών, αλλά συνομιλεί με τη λαϊκή φωνή. Το έργο παραμένει μια από τις πιο ισχυρές αποδείξεις ότι διαφορετικές μουσικές παραδόσεις μπορούν να συναντηθούν δημιουργικά.

Πηγές: Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Αρχείο ΕΡΤ. Σχετικό στο Svoice: Η ιστορία του «Επιταφίου».